PAPER-I- Section A-  (I) Origin and development of Odia Language-Influence of Austric, Dravidian, Perso Arabic and English on Odia Language.

Language of 15th century 

ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଭାଷା 

ଓଡ଼ିଆ ଅଭିଲେଖର ଭାଷା ଆଲୋଚନାବେଳେ ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ବିଭିନ୍ନ ଗଦ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ କିପରି ବିକାଶ ଲାଭ କରିଆସିଅଛି, ତାହାର ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଅଛି । ଚର୍ଯ୍ୟାଗୀତିକା ପରେ ଦଶମ ଶତାବ୍ଦୀଠାରୁ ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଅମର କୋଷ’, ‘କଳସା ଚଉତିଶା’ ପ୍ରଭୃତି କେତୋଟି କ୍ଷୁଦ୍ର ରଚନାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଆଉ କୌଣସି ବିଶିଷ୍ଟ ସାହିତ୍ୟିକ ରଚନା ଆମର ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଏ ନାହିଁ । ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ହିଁ ସାରଳା ଦାସ ତାଙ୍କର ବିରାଟ ଗ୍ରନ୍ଥ ସାରଳା ମହାଭାରତ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ ଓ ବିଲଙ୍କା ରାମାୟଣ ରଚନା କରି ଯଥାର୍ଥ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ସମୃଦ୍ଧ ଓ ବଳିଷ୍ଠ ସାହିତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଗଲେ । ଡଃ. ବଂଶୀଧର ମହାନ୍ତି ଯଥାର୍ଥରେ ମତ ଦେଇଛନ୍ତି– ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଭାଷା ହିଁ ଯଥାର୍ଥ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ।” ସେତେବେଳକୁ ଏହି ଭାଷା ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିକଶିତ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇସାରିଲାଣି ଓ ସାରଳା ସାହିତ୍ୟ ସେହି ଭାଷାର ପରିପୁଷ୍ଟି ସାଧନ କରି ଅଛି । ସାରଳା ମହାଭାରତର ଶବ୍ଦସମ୍ଭାର ପ୍ରତି ଲୋକପ୍ରିୟତା କଥା ଅସ୍ବୀକାର କରିପାରିବା ନାହିଁ । ଏ ପ୍ରକାର ସମୃଦ୍ଧଶାଳୀ ଭାଷାର ଆବିର୍ଭାବ ପୂର୍ବରୁ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ଅନେକ ଗ୍ରନ୍ଥ ଥିବାର ଅନୁମିତ ହୋଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ସବୁ ବିସ୍ମୃତିର ପରଦା ତଳେ କେଉଁଠି ଲୁଚିଯାଇଛି, ତାହା କହିହେବ ନାହିଁ ।

ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଓ ଲିପିର ନାମକରଣ ହୋଇସାରିଥିବାର ପ୍ରମାଣ ସାରଳା ମହାଭାରତରୁ ମିଳିଥାଏ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାବ୍ଦୀପନି ଋଷିଙ୍କ ନିକଟରେ ବିଦ୍ୟାଶିକ୍ଷା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସାରଳା ଦାସ ତତ୍କାଳୀନ ପ୍ରଚଳିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାରତୀୟ ଭାଷା ଓ ଲିପି ସମୂହର ଉଲ୍ଲେଖ ସହ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଓ ଲିପିର ନାମୋଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି :
“ଓଡ଼ିଆ ତେଲଙ୍ଗୀ ଯେ ନାଗେରୀ ଦଖିଣୀ
କନାଉଜ ଆହରଣ ଗଉଡ଼ୀ ଆଚକ୍ରାୟଣୀ ।
ବିରଞ୍ଚି ମରାହାଟୀ ମହାଭାଖା
 ଡାହାଳ ବେଲାଳ ଆଦି ଯେତେ ପଞ୍ଚମ ରେଖା।
ଦକ୍ଷିଣ ମନ୍ଦିର କାମେରି ଭାରଥି
 ଭାଷା ଉଦେଶ ଯେ କଲେକ ଶ୍ରୀପତି ।
 ୟେକାଦଶ ଅକ୍ଷର ଭାଷା ଚଉଷଠୀ
 ନବ ଦିବସେ ଲେଖନ ବିଦ୍ୟାପତ୍ର ପଟୀ” 

ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଭାଷା 

         ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା କବଳିତ ହୋଇ ଯେତେବେଳେ ଲୁପ୍ତପ୍ରାୟ, ଠିକ୍ ସେତେବେଳେ ସାରଳାଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ । ଇଂରାଜୀ ସାହିତ୍ୟକୁ ଚସର୍ ଓ ଗ୍ରୀକ୍ ସାହିତ୍ୟକୁ ହୋମରଙ୍କ ଅବଦାନ ସହିତ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାକୁ ସାରଳାଙ୍କ ଅବଦାନ ତୁଳନା କରାଯାଇପାରେ । ଚସର୍ ଫରାସୀ ଭାଷା କବଳରୁ ଇଂରାଜୀ ଭାଷାକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ତାହାକୁ ପରିମାର୍ଜିତ ଓ ସାହିତ୍ୟିକ ରୂପ ଦେଇଥିଲେ । ସାରଳା ଦାସ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ଉଦ୍ଧାର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅନୁରୂପ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ସାରଳାଙ୍କ ଭାଷା ସମ୍ପର୍କରେ ଡ କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପାଣିଗ୍ରାହୀ ମନ୍ତବ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି: “ ସାରଳା ଦାସଙ୍କ କବିତାର ଭାଷା ସରଳା କୃଷକ କନ୍ୟା ପରି ସରଳ, ସ୍ଵାଭାବିକ ଓ ସାବଲୀଳ ଗତିରେ ନାଚି ନାଚି ଯାଇଛି । କୌଣସିଠାରେ କୃତ୍ରିମତାର ଗନ୍ଧସ୍ପର୍ଶ  ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନାହିଁ । କବି ଭାବିଚିନ୍ତି ବା ଅକ୍ଷର ଯୋଡ଼ି ଲେଖୁ ନଥିଲେ କିମ୍ବା ଯାହା ଲେଖୁଥିଲେ, ତାହା ସଂଶୋଧନ କରୁ ନ ଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଲୌହ ଲେଖନ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ଓ ଅବାଧ ବେଗରେ ଗତିକରି ଲେଖି ଯାଉଥିଲା, ତାହାହିଁ କବିତାରେ ପରିଣତ ହେଉଥିଲା ।” ସାହିତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ସାରଳାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନ ଥିଲା  । ତା’ଙ୍କର  ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ସାଧାରଣ ଜନତା ଭାଷାରେ ଜୀବନଗାଥା ନିବେଦନ । ଏଣୁ ସେ ଏପରି ଏକ ସର୍ବବୋଧଗମ୍ୟ ଭାଷା ଆବିଷ୍କାର କରିଛନ୍ତି । 

ସାରଳାଙ୍କ ଭାଷାକୁ ନିମ୍ନପ୍ରକାରରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇପାରେ 

(୧)ସାରଳାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଭଣ୍ଡାର:

 ସାରଳା ଦାସ କୌଣସି ବିଜାତୀୟ ଶବ୍ଦର ବ୍ୟବହାର କରିନାହାନ୍ତି । ଅନତିକ୍ଳିଷ୍ଟ ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦ, ତଦ୍ଭବ ଶବ୍ଦ ଓ ବିଶୁଦ୍ଧ ଓଡ଼ିଆ ଶବ୍ଦର ଏକ ସୁନ୍ଦର ସମନ୍ୱୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ସାରଳା ରଚନାରେ । 

(କ) ସାରଳାଙ୍କ ରଚନାରେ ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦ:

 ସାରଳା ଦାସ ନିଜ  ଗ୍ରନ୍ଥରେ ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦଗୁଡିକର ବ୍ୟବହାରରେ ଏପରି  କୌଶଳ ଅବଲମ୍ବନ କରିଛନ୍ତି  ଯେ , ସେଗୁଡ଼ିକ ପଢ଼ିବାରେ ବା ବୁଝିବାରେ ସାଧାରଣ ପାଠକକୁ କଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହଁ ।
ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ: ଅପସାର,ଅପଚୟ , ଉତ୍କର୍ଷ, ଉତ୍ତାନଶାୟୀ, ମନୀଷା, ଭିକ୍ଷାଶୀ, ରାତ୍ରିଚର, ଶୋଣିତ, ସୁନାସୀର, ପ୍ରସବ,ପ୍ରହାର   ଇତ୍ୟାଦି । 

(ଖ)  ସାରଳାଙ୍କ ରଚନାରେ ସ୍ଵ-ଉଦ୍ଭାବିତ ଶବ୍ଦ: 

କେତେକ  ଶବ୍ଦ ସାରଳା ଦାସ ସ୍ଵୟଂ ଉଦ୍ଭାବନ କରିଛନ୍ତି ଭଳି ମନେହୁଏ ।
ଉଦାହରଣ- ଦୁରାପଦ । ଦୁରାପଦ ଶବ୍ଦଟି ଯାହାକୁ ‘ଦୂର କରିହେବ ନାହିଁ’ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛି । ଯଥା- “ଦୁରାପଦ ପାତେକ ଅର୍ଘିଲି ଆତ୍ମଜା
ମମ ଦୂଷିତ କର୍ମଣି କୁଳେ କଳଙ୍କ ଲଜ୍ଜା” (ଆଦି ପର୍ବ)
ସେହିପରି ଆଗିଆଣିଥାଟ, ପଛିଆଣିସେନା, ବକାଚିରା ଇତ୍ୟାଦି ସ୍ଵ-ଉଦ୍ଭାବିତ ଶବ୍ଦ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ସାରଳା ରଚନାରେ । 

(ଗ) ସାରଳାଙ୍କ ରଚନାରେ ତଦ୍ଭବ ଶବ୍ଦ: 

ନିଜର ଅଗାଧ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ବଳରେ ସାରଳା ଦାସ ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦରୁ ଶହ ଶହ ତଦ୍ଭବ ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି ।
ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ-
ପଞ୍ଚାନନ- ପଞ୍ଚାଣ
କନକ- କଣୟ
ପକ୍ଵ- ପକୁ, ପଂକୁ
ମୋହଫାଶ-ମୁହାଂସ
ଭଗିନୀ- ବହିଣୀ
ସଦୃଶ-ସାରିଷ 

(ଘ) ସାରଳାଙ୍କ ରଚନାରେ ବିଶୁଦ୍ଧ ଓଡ଼ିଆ ଶବ୍ଦ: 

ସାରଳା ଦାସ ସ୍ଵଗ୍ରନ୍ଥରେ ଅସଂଖ୍ୟ ବିଶୁଦ୍ଧ ଓଡ଼ିଆ ଶବ୍ଦର ପ୍ରୟୋଗ କରିଛନ୍ତି । ଉଦାହରଣ- ଅଧାଟି, ଅଗୁଳି, ଅଲଟା, ମୁରାଟ, କରାଣ୍ଡି, କଳତି, ଗୁଗୁଚିଆ ଇତ୍ୟାଦି  । 

(ଙ) ସାରଳାଙ୍କ ରଚନାରେ ଗ୍ରାମୀଣ ଶବ୍ଦ: 

ହେରି (ଦେଖି), ସ୍ରାହାନ(ସ୍ନାନ), ସର୍ବତନୁ(ସର୍ବତନୁଜ) ପ୍ରଭୃତି କେତେକ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଶବ୍ଦ ସାରଳାଙ୍କ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । 

(ଚ)ସାରଳାଙ୍କ ରଚନାରେ ଚର୍ଯ୍ୟାପଦର  ଶବ୍ଦ: 

ଚର୍ଯ୍ୟାପଦରେ ବ୍ୟବହୃତ ଆଦି ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର କେତେକ ଶବ୍ଦର ପଦଚିହ୍ନ ସାରଳା ମହାଭାରତରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ: କେରୁଆଳ, ଅଛନ୍ତେ, ଚାହନ୍ତେ, ଜାଗନ୍ତେ ଇତ୍ୟାଦି  

(୨) ସାରଳାଙ୍କ ଭାଷାର ରୂପତାତ୍ତ୍ଵିକ ଅନୁଶୀଳନ  

(କ) ବିଭକ୍ତି :

 ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ବିଭକ୍ତି ପ୍ରୟୋଗରେ ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ ବୈଚିତ୍ର ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ । 

•  ପ୍ରଥମା ବିଭକ୍ତିରେ ‘ମୁଁ’ ପରିବର୍ତ୍ତେ ‘ଆମ୍ଭ’ ଓ ‘ଆମ୍ଭର’ ପ୍ରୟୋଗ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ପ୍ରଥମା ବିଭକ୍ତି     ବହୁବଚନରେ ‘ଏ/ୟେ’ର ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଛି 

 ଉଦାହରଣ: କୃଷିଭୂମିରେ ମେଘେ କରନ୍ତି ନିତ୍ୟେ ବୃଷ୍ଟି (ଆଦି ପର୍ବ )

•  ଦ୍ଵିତୀୟା ବିଭକ୍ତିରେ ‘ମୋତେ’ ପରିବର୍ତ୍ତେ ‘ମୁକୁ’ ଓ ‘କୁ’ ସ୍ଥାନରେ ‘କଇ’, ‘କି’ର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି ।  ଉଦାହରଣ-ପୁତ୍ରକଇ କୋଳେ ଧରିଲେ ପାରେଶ୍ଵର ମହାଋଷି (ଆଦି ପର୍ବ )

 ଗାନ୍ଧାରୀକି ବରିଣ ସେ ମଲା ତତ୍ କ୍ଷଣାତ (ଆଦି ପର୍ବ)
 ଦ୍ଵିତୀୟା ବିଭକ୍ତିରେ ବହୁବଚନ ଅର୍ଥରେ ‘ନ୍ତ’ର ପ୍ରୟୋଗ ସାରଳା ଦାସ କରିଛନ୍ତି ।
 ଉଦାହରଣ- ପୁତ୍ରନ୍ତ ନାଶ କିମ୍ପା କରୁ ରେ ଧବଳ ବଦନି (ଆଦି ପର୍ବ) 

• ସଂସ୍କୃତ ତୃତୀୟା ବିଭକ୍ତି ଏକ ବଚନରେ ‘ନରେଣ’ ରୂପପରି ‘ମଥାଏଣ’, ‘ତାହାରେଣ’  ପ୍ରଭୃତିର ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇଛି । 

ଉଦାହରଣ- କରେଣ ଧଇଲା ଦେବୀ ବଡ଼ଇ ଶରଧା (ଆଦି ପର୍ବ)
କେତେକ ସ୍ଥାନରେ କରଣ କାରକରେ ତୃତୀୟା ବିଭକ୍ତି  ଚିହ୍ନ ଲାଗିନାହିଁ ।
ଉଦାହରଣ – ତାହାର ଶ୍ରୋଣିତ ପିତୃଲୋକେ ଶ୍ରାହାନ କରନ୍ତି (ମଧ୍ୟ ପର୍ବ )

• ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭକ୍ତିରେ ‘କୁ’ ସ୍ଥାନରେ ‘କୁଇଂ’,‘କି’ର ପ୍ରୟୋଗ କରିଛନ୍ତି  

ଉଦାହରଣ-
ବିଭୀଷଣକୁଇଂ ରାଜ୍ୟ ସମର୍ପି ସିତାଙ୍କୁ ଘେନି ଆସନ୍ତି ବାହୁଡି (ବନ ପର୍ବ)
ମୁକୁଇଂ ଶିଖାଇଛନ୍ତି ଦେବ ପଦ୍ମନେତ୍ର (ବିରାଟ ପର୍ବ) 

• ପଞ୍ଚମୀ ବିଭକ୍ତିରେ ‘ଉ’, ‘ଉଂ’, ‘ହୁଂ’ର ପ୍ରୟୋଗ ସାରଳା ଦାସ କରିଛନ୍ତି । 

ଉଦାହରଣ-ଶଶଧରୁଂ  ଉତପତି ହୋଇଲା ସନ୍ତତି (ଆଦି ପର୍ବ)
             ୟେହାଉଂ ଭାଗ୍ୟ ପାଇବି ଆଉ କାହିଂ (ମଧ୍ୟ ପର୍ବ)
              ଆଦିହୁଂ ଶୂନ୍ୟ ଶୂନ୍ୟରୁ ଜାତ ପବନ (ଆଦି ପର୍ବ)

• ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତିରେ ‘ମୋର’ ପରିବର୍ତ୍ତେ ‘ଆମ୍ଭ’, ‘ଆମ୍ଭର’ ପ୍ରୟୋଗ ସାରଳା ଦାସ କରିଛନ୍ତି । ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତି ପରିବର୍ତ୍ତେ ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭକ୍ତିର ପ୍ରୟୋଗ ମଧ୍ୟ ସାରଳାଙ୍କ ଭାଷାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । 

              ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ:
              ସ୍ତିରୀ ଜନ୍ମ ନିଷ୍ଫଳ ହୋଇଲା ମାତା ତୁକୁ (ତୋର ହେବା କଥା )(ଆଦି ପର୍ବ)
              ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ତ୍ରିବାର ଅଲଂଘିତ ନିୟମ ମୋତେ (ମୋର ହେବା କଥା  )(ସଭା ପର୍ବ)

ସାରଳା ଦାସ ‘ଙ୍କର’ ସ୍ଥାନରେ ‘କରି’ର ପ୍ରୟୋଗ କରିଛନ୍ତି ।
         ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ: ତିରିଣ ପ୍ରମାଣେ କରି ଯେ ସାତଂକରି ଶରୀର କାଟି (ବନ ପର୍ବ)
କେତେକ ସ୍ଥଳରେ ସମ୍ବନ୍ଧ ପଦ ଅବିଭକ୍ତିକ ଆକୃତିରେ ରହିଛି ।
         ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ: ପତିପତ୍ନୀ କେମନ୍ତେ ସହବାସ ହୋଇବ । (ମଧ୍ୟ ପର୍ବ )(ପତିପତ୍ନୀଙ୍କର ହେବାକଥା ) 

• ସପ୍ତମୀ ବିଭକ୍ତିରେ ସାରଳା ଦାସ ‘ଇ’, ‘ଇଂ’, ‘ୟେ’, ‘ଏ’, ‘ଏଣ’,‘ରେଣ’,‘ରେ’,‘ତେ’ ପ୍ରଭୃତିର ପ୍ରୟୋଗ କରିଛନ୍ତି । 

        ଉଦାହରଣ : ୟେଥି ଜନ୍ମ ହେଲେ ବେନି ବରଷକୁ ପାଇ ଗଣ୍ଡ (ୟେଥ-ଇ=ୟେଥି) (ସଭା ପର୍ବ)
                      ଇନ୍ଦୁଦେଶର ରାଜାଯେ ପଛିମ ସଉରାଷ୍ଟଇଂ (ଇଂ) (ଆଦି ପର୍ବ)
                      ୟେମନ୍ତେ ରାତ୍ରଦିବସେ ନାଉକାଏ ଶୋଇଥାଇଂ (ଏ) (ଆଦି ପର୍ବ)
                      ଆକାଶେଣ ଓଷ୍ଠ ଗୋ ପାତାଳେଣ ଦୃଷ୍ଟି (ଏଣ)(ଆଦି ପର୍ବ)
                      ଏମାନ ବସାଇଲେ ନେଇ ତୁଳାଦଣ୍ଡ କାଠିରେଣ(ରେଣ) (ସଭା ପର୍ବ)
            ଅଧିକରଣ କାରକ ମଧ୍ୟ କେତେକ ସ୍ଥଳରେ ଅବିଭକ୍ତିକ ଆକୃତିରେ ରହିଅଛି ।
                        ଗଙ୍ଗାକୁ ଲୁଚାଇ ନେଲେ ନିଶାରାତି (ନିଶାରାତିରେ ଅର୍ଥରେ) 

ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ବିଭକ୍ତି ବ୍ୟବହାର ସମ୍ପର୍କରେ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ସୂଚନା:
କେତେକ ସ୍ଥଳରେ ଆବଶ୍ୟକ ବିଭକ୍ତି ପରିବର୍ତ୍ତେ ଅନ୍ୟ ବିଭକ୍ତିର ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଛି।
ଉଦାହରଣ :
ପଛେଣ କୋଳ କରି ଧରିଲେ ମହାମୁନି । (ପଛରୁ ହେବା କଥା ) (ଆଦି ପର୍ବ)
ଏମନ୍ତେ ଗଙ୍ଗାଗର୍ଭେ ଛଡ଼ପୁତ୍ର ଉପୁଜିଲା । (ଗର୍ଭରୁ ହେବା କଥା ) (ଆଦି ପର୍ବ)
ବରିଣ ନିର୍ଘାତ ବସାଇଲା କୋଳର ।      (କୋଳରେ ହେବା କଥା ) (ଆଦି ପର୍ବ) 

          Table: ସଂକ୍ଷେପରେ ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ବିଭକ୍ତି

ସାରଳା ଦାସ ଅନେକ ପାରସର୍ଗିକ ପଦ(ବିଭକ୍ତି ଅର୍ଥକ ପଦ)ର ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି । ଯେପରିକି କତିକି, ତୁଲେଣ , ଆଗରେ, ପାଶ, କତି, ବାହିଜ,ଛାମୁରେ, ତହୁଂ   ଇତ୍ୟାଦି 

(ଖ)ବଚନ: 

ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ ଏକ ବଚନରେ ‘ଏ’ ସ୍ଥାନରେ ‘ଇ’ର ପ୍ରୟୋଗ ଦେଖାଯାଏ । ଯେପରି ‘ଖାଏ’, ‘ଯାଏ’ ସ୍ଥାନରେ ‘ଖାଅଇ’, ‘ଯାଅଇ’ ଇତ୍ୟାଦି ।
କେତେକ ସ୍ଥଳରେ ବହୁବଚନ କରିବା ନିମନ୍ତେ ବହୁବଚନ ସୂଚକ ଶବ୍ଦର ପୁନଃ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇଛି । ଯଥା- ନାରୀଗଣମାନେ
ଉଦାହରଣ- ମଙ୍ଗଳଧ୍ୱନି କରନ୍ତେ ନାରୀଗଣମାନେ
ଦ୍ଵିତୀୟା ବିଭକ୍ତିରେ ନ୍ତ, କ ଓ କଇଂର ପ୍ରୟୋଗଦ୍ଵାରା ବହୁବଚନ କରାଯାଇଥିବାର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଅନେକତ୍ର ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ । ଯେପରି- ମାନନ୍ତ, ତୁମ୍ଭନ୍ତ, କନ୍ୟାକ, ଗଙ୍ଗାକଇଂ ଇତ୍ୟାଦି 

(ଗ) ଲିଙ୍ଗ: 

 ସାରଳାଙ୍କ ଭାଷାରେ ଈ, ଣୀ, ଆଣୀ, ଏଣୀ,ୟେଣୀ, ଆ ପ୍ରଭୃତି ପ୍ରତ୍ୟୟ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ଶବ୍ଦରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛି । ଉଦାହରଣ: ଓଡଣୀ, ଠାକୁରାଣୀ, ଦାରେଣୀ, ଦୂଷିତୀ,  ବରପୂର୍ବା, ଅନାସ୍ତୁଣୀ,  ରୁଦ୍ରାୟେଣୀ, ଶିବାୟେଣୀ          

(ଘ) ବିଶେଷ୍ୟ ଓ ବିଶେଷଣ: 

•  ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ରଚନାରେ କେତେକ ବିଶେଷ୍ୟ ପଦ ବିଶେଷଣ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେବାର ଲକ୍ଷ୍ୟ     କରାଯାଏ । ଶାନ୍ତି, ତୃପ୍ତି, ଅତୃପ୍ତି, ବିସ୍ମୟ, ବିବେକ, ତୋଷ ପ୍ରଭୃତି କେତେକ ବିଶେଷ୍ୟ ଶବ୍ଦକୁ ସେ ବିଶେଷଣ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରୟୋଗ କରଛନ୍ତି । 

ଯଥା- ସମସ୍ତ ଅରଷ୍ଟି ୟେହାର ହୋଇଲାନି ଶାନ୍ତି ।
       ଭୁଞ୍ଜିଣ ବୃଷଭ ତୃପତି ହୋଇଲା ।
       ଆଧାରେ ଶୃଙ୍ଗାରେ ଯେ ଅତ୍ରିପୁତି ଭୀମା ।
       ଯୁଝେଷ୍ଠି ବୋଇଲେ ତୁହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିବେକ । 

•   ସାରଳାଙ୍କ କେତେକ ସ୍ଥଳରେ ବିଶେଷ୍ୟ ଶବ୍ଦ ବିକୃତିପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି । 

            ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ:

• ସାରଳା ଦାସ ଅନେକତ୍ର ନାମ  ଅର୍ଥରେ ନାମୀର ପ୍ରୟୋଗ କରିଛନ୍ତି । 

         ଉଦାହରଣ: କରେଣ ପିନାକିସମାନ ଧନୁୟେ (ପିନାକ ଅର୍ଥରେ ପିନାକି ଶବ୍ଦର ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଛି) (ଆଦି ପର୍ବ)

• ଏକାର୍ଥକ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ଏକତ୍ର ବ୍ୟବହାର ସାରଳା ଦାସ କରିଛନ୍ତି ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ: ନିଶାରତି,କନ୍ୟାବାଳି, କୁଳବଂଶ, ଦଇତଦାନବେ 

• ଶବ୍ଦର ନୂତନ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରୟୋଗ- ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ: ‘କ୍ରୋଧ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କୋପ; କିନ୍ତୁ ସାରଳା ଦାସ ଏହାକୁ ଦୁଃଖ ତଥା କ୍ରନ୍ଦନ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି । 

ଅପାର କ୍ରୋଧ କରଇ ରାଜା ଧୃତିରାଷ୍ଟ୍ରି (ଗଦା ପର୍ବ)
          କ୍ରୋଧ ଥିର କରି କହନ୍ତି ଦାସ ରାଜା କୁମାରୀ (ଆଦି ପର୍ବ)
‘ମୂର୍ତ୍ତି’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ରୂପ, ଆକୃତି ବା ପ୍ରତିମା ହୋଇଥିବା ବେଳେ ସାରଳା ଦାସ ‘ଦିଗ’ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି।
ଈଶାନ୍ୟ ମୃତିରେ ଚଳଇ ହେଠବୁଡ଼ ହୋଇ (ସଭା ପର୍ବ) 

• ବିଶେଷଣ 

(ଙ) କାଳ ଓ କ୍ରିୟା: 

ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ କାଳର କ୍ରିୟା ପ୍ରୟୋଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିତ୍ତାକର୍ଷକ । ବର୍ତ୍ତମାନ କାଳରେ ‘ସି’ ପ୍ରୟୋଗ ଅତୀତ କାଳରେ ‘କ’ ପ୍ରୟୋଗ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ କାଳରେ ‘ବି’ ସ୍ଥାନରେ ‘ମି’ର ପ୍ରୟୋଗ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ: 

(ଚ) ଅସମାପିକା କ୍ରିୟା: 

• ସାରଳା ଦାସ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଅସମାପିକା କ୍ରିୟାକୁ ସମାପିକା କ୍ରିୟା ରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି । କରି, ହରି, ବାଜି ପ୍ରଭୃତି ଅସମପିକା କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ କରିବ, ହରିବା, ବାଜିବ କିମ୍ବା କରିଲା, ହାରିଲା, ବାଜିଲା ଆଦି ସମାପିକା କ୍ରିୟା ପରିବର୍ତ୍ତେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛି ।   
• କେତେକ ସାରଳା ଦାସ ଅସମାପିକା କ୍ରିୟାର ପୌନଃପୁନିକ ପ୍ରୟୋଗ କରିଛନ୍ତି । ଉଦାହରଣ- ବଡ଼ ନାବ ସହଜେ ମୁଂ ବାହିବାହି ଫୁଟି । (ଆଦି ପର୍ବ)

(ଛ) ଅବ୍ୟୟ: ସାରଳାଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ବ୍ୟବହୃତ ଅବ୍ୟୟ ପଦକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ । ଯଥା: ଏକାକ୍ଷର ଅବ୍ୟୟ ଓ ଏକାଧିକାକ୍ଷର ଅବ୍ୟୟ । 

•  ଏକାକ୍ଷର ଅବ୍ୟୟ

•  ଅଧିକାକ୍ଷର ଅବ୍ୟୟ : ଅବା, ଆଉ, କିନା, ନିକି, ପୁଣ, ପୁଣି, ନପୁଣ, ସିନା, କେହ୍ନେ, ଯେହ୍ନେ, ଏସନ, କେସନ, ତଥାଚ, ଅପିଚ ପ୍ରଭୃତି ଏକାଧିକାକ୍ଷର ଅବ୍ୟୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛି । 

(ଜ) ସମାସ:

 ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ରଚନା ସମାସ ବହୁଳ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସମାସର ବ୍ୟବହର ଅନେକତ୍ର ଦେଖାଯାଏ । ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୁଇ ସମସ୍ୟମାନ ପଦମଧ୍ୟରେ ‘ଯେ’ର ବ୍ୟବହାର ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ମୌଳିକତା ।
ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ:
ଚନ୍ଦ୍ର ଯେ ଶେଖର ( ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ବଦଳରେ)
ମାନ ଯେ ଗୋବିନ୍ଦ ( ମାନଗୋବିନ୍ଦ ବଦଳରେ)

(ଝ) ସର୍ବନାମ: 

• ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ ସର୍ବନାମ ( ଏକ ବଚନ) – ମୁଂ, ମୁହିଂ, ମୋ, ମୋହ, ମୋହୋ, ମୁକୁ, ମୁକଇ, ମୁକଇଂ,      ମୋହୋରେ, ମୋହୋରେଣ, ମୋହୋର, ମୋହରି ।
•  ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ ସର୍ବନାମ (ବହୁ ବଚନ) – ଆମ୍ଭେ, ଆମ୍ଭେମାନେ, ଆମ୍ଭକୁ, ଆମ୍ଭଙ୍କୁ, ଆମ୍ଭକଇ, ଆମ୍ଭ, ଆମ୍ଭର,     ଆୟନ୍ତ 
•  ଦ୍ଵିତୀୟ ପୁରୁଷ ସର୍ବନାମ (ଏକ ବଚନ) – ତୁ, ତୁହି, ତୁକୁ, ତୁକଇ, ତୋତେ, ତୋହର, ତୋହୋର,  ତୋହୋରି, ତୋର, ତୋହୋରେ, ତୋହରେ 
•  ଦ୍ଵିତୀୟ ପୁରୁଷ (ବହୁବଚନ) – ତୁମେ, ତୁମ୍ଭେମନେ, ତୁମ୍ଭକୁ, ତୁମ୍ଭଙ୍କୁ, ତୁମ୍ଭରି, ତୁମ୍ଭ, ତୁମ୍ଭର, ତୁମ୍ଭନ୍ତ
•  ନିକଟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ  ସର୍ବନାମ ( ଏକ ବଚନ) – ୟେ, ୟେହି, ୟେହୁ, ୟେହାକୁ, ୟେହାକଇ, ୟେହା, ୟହାର, ୟେହାଇଂ 
• ନିକଟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ସର୍ବନାମ (ବହୁ ବଚନ) – ୟେ, ୟେହି, ୟେହୁ, ୟେମାନେ, ୟେହାଙ୍କ, ୟେହାଙ୍କର, ୟେହାଙ୍କୁ
• ଦୂର ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ସର୍ବନାମ ( ଏକବଚନ) – ସେ, ସେହି, ସେହୁ, ତାହା, ତାହାକୁ, ତାହାକଇ,
• ତାହାର, ତାହାରି, ତାର, ତାହାରେ । 
• ଦୂର ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ସର୍ବନାମ (ବହୁବଚନ) – ସେମାନେ, ତାହାଙ୍କୁ, ତାହାଙ୍କ, ତାହାଙ୍କର, ତାହାଙ୍କରି 
• ଅନ୍ୟବାଚକ ସର୍ବନାମ : ଆନ, ଆନକୁ, ଆନେ, ଆର, ଆରେକ 
• ଆତ୍ମବାଚକ ସର୍ବନାମ : ଆପେ, ଆପଣା, ଆପଣେ, ଆପଣାଙ୍କୁ, ଆପଣାର 
• ସର୍ବବାଚକ ସର୍ବନାମ : ସର୍ବେ, ସବୁରି, ସକଳେ

(ଞ) ସନ୍ଧି : 

ଅନେକ ସଂସ୍କୃତ ସନ୍ଧିଯୁକ୍ତ ପଦ ସନ୍ଧି ନ ହୋଇ ସୁଦ୍ଧା ଏକତ୍ର ଥିବାର ଦେଖାଯାଏ ।
    ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ:
       ଯଥାର୍ଥ- ଯଥାଅର୍ଥ(ସାରଳାଙ୍କଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହୃତ  )
      ପାଦାର୍ଘ- ପାଦାଅର୍ଘ (ସାରଳାଙ୍କଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହୃତ  )
       ଚିତ୍ରୋତ୍ପଳା- ଚିତ୍ରଉତ୍ପଳା (ସାରଳାଙ୍କଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହୃତ  )

(୩) ସାରଳାଙ୍କ ଭାଷାର ଧ୍ୱନିତାତ୍ତ୍ଵିକ ଅନୁଶୀଳନ:  

(କ) ସ୍ଵରବର୍ଣ୍ଣ:

•  ଅ,ଆ,ଇ,ଈ,ଉ,ଊ,ଋ, ଏ, ଐ,ଓ,ଔ ସ୍ଵରଗୁଡ଼ିକ ଶବ୍ଦର ମୂଳ, ମଧ୍ୟ ତଥା ଅନ୍ତରେ ରହିଛି । 
• ‘ଋ’ ର ସ୍ଵରତ୍ୱ ଲୋପ ପାଇଥିବାର ଦେଖାଯାଏ । ଏହା ବଦଳରେ ‘ରୁ’ ଓ ‘ରି’ର ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଛି । 
• ଈ ଓ ଊ ବଦଳରେ ଯଥାକ୍ରମେ ‘ଇ’ ଓ ‘ଉ’ର ବ୍ୟବହାର ଅଧିକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।  
• ଅନୁସ୍ଵାର ଯୋଗରେ ଅନୁନାସିକ ଧ୍ଵନି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଚନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁର ପ୍ରୟୋଗ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ । 
• ଯୁକ୍ତାକ୍ଷର ବଦଳରେ ମଧ୍ୟ ଅନୁସ୍ଵାରର ପ୍ରୟୋଗ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । 

(ଖ) ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ:

 ‘ଙ’ ଓ ‘ଞ’ର ବ୍ୟବହାର କୁତ୍ରାପି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ ।

•  ‘ଜ’ ଓ ‘ଯ’ର ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ । 
• ଅନେକ ସ୍ଥଳରେ ‘ଶ’ ଓ ‘ଷ’ର ପରିବର୍ତ୍ତେ ‘ସ’  ଏବଂ ‘ସ’ ପରିବର୍ତ୍ତେ ‘ଶ’ ଓ ‘ଷ’ର ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଛି । 
• ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ପ୍ରଶୁରାମ/ ପ୍ରସୁରାମ, ସ୍ରାହାନ/ ଶ୍ରାହାନ, ବିରସ/ବିରଷ ଇତ୍ୟାଦି 
•  ‘ଶ’ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ‘ଶ୍ୱ’ ଓ  କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ‘ଶ୍ୟ’ ଭାବରେ ଲିଖିତ ହୋଇଛି ।  ‘ସ’ ମଧ୍ୟ  କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ‘ସ୍ୟ’ଭାବରେ ଲିଖିତ ହୋଇଛି । 
• ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ସ୍ଵତୀ (ସତୀ ହେବା କଥା), ଶ୍ୟାନ୍ତି (ଶାନ୍ତି ହେବା କଥା)
• ଦ୍ଵିରାବୃତ୍ତି ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଗୁଡ଼ିକ ଏକକ ବର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଲିଖିତ ହୋଇଛି । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ: ପ୍ରସନ୍ନ ବଦଳରେ ପ୍ରସନ, ଚିତ୍ତ ବଦଳରେ ଚିତ, ସିଦ୍ଧି ବଦଳରେ ସିଧି ଇତ୍ୟାଦି ।   

  (ଗ)ଶବ୍ଦ ସଂକୋଚନ ଓ ପ୍ରସାରଣ 

   ଶବ୍ଦ ସଂକୋଚନ ଯୋଗୁଁ ‘ଯୁଧିଷ୍ଠିର’ ସ୍ଥାନରେ ଯୁଝେଷ୍ଠି ଏବଂ ଶବ୍ଦ ସଂପ୍ରସାରଣ ହେତୁ କୁନ୍ତୀ ସ୍ଥାନରେ ‘କୋଇନ୍ତା’ର             ପ୍ରୟୋଗ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଏହିଭଳି ଅନେକ ଉଦାହରଣ ସାରଳାଙ୍କ ଲେଖାର ରହିଛି । ଯେପରି-

• ଅବିବାହିତ- ଅବିଭାୟୀ (ଶବ୍ଦ ସଂକୋଚନ)
• ଇଚ୍ଛା କଲେ – ଇଚ୍ଛିଲେ  (ଶବ୍ଦ ସଂକୋଚନ)
• ଜଗତଜିଣା- ଜଗଜିଣା (ଶବ୍ଦ ସଂକୋଚନ)
• ପ୍ରାକୃତ-ପରାକୃତ (ଶବ୍ଦ ପ୍ରସାରଣ )
• ଭୂରିଶ୍ରବା- ଭୂରିଶ୍ରଅବା (ଶବ୍ଦ ପ୍ରସାରଣ )

(ଘ) ଧ୍ଵନି ପରିବର୍ତ୍ତନ: 

• ସାରଳାଙ୍କଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହୃତ କେତେକ ଶବ୍ଦରେ ସ୍ଵରବର୍ଣ୍ଣର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯାଏ । ଯଥା- ସମୁଦ୍ର- ସମୋଦ୍ର,    ଦୁହିତା-ଦୋହିତା, ହୁଏ- ହୋଏ, କାମିନୀ-କମେନୀ ଇତ୍ୟାଦି  । 
• କେତେକ ସ୍ଥଳରେ ‘ଉ’ ଓ ‘ଅ’ ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱୟ ମିଶି ‘ଓ’ ରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଅଛନ୍ତି । ଯେପରି: ହୁଅନ୍ତି-ହୋନ୍ତି 
• କେତେକ ସ୍ଥଳରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯାଏ । ଯଥା- 

ଖେଳ- ଖେଡ଼
ଭକତି-ଭଗତି
ଉପକାର-ଉପଗାର
ଅପସରା-ଅପଛରା
          ଷଡ- ଛଡ଼ ଇତ୍ୟାଦି  ।   

• ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଶକ୍ତିପାତ ହେତୁ ‘ହ’ କାର ଆଗମ ହୋଇ ଅଳ୍ପପ୍ରାଣ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ମହାପ୍ରାଣ ଧ୍ୱନିରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି । ଯଥା- ହାଥ (ହାତ), ଭାରଥ (ଭରତ), ଥାଠ (ଥାଟ), ଭ୍ରାଥ(ଭ୍ରାତା), ସଂଘାତୁଣୀ(ସଙ୍ଗାତୁଣୀ)   ଇତ୍ୟାଦି  ।  
• କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଧ୍ୱନି ଲୋପ ହୋଇ କେବଳ ସ୍ଵରଧ୍ୱନି  ରହିଯାଇଛି । ଯେପରି ନଅର(ନଗର), ଆର(ଅପର)   ଇତ୍ୟାଦି  ।   
• ସାରଳା ଦାସ ‘ଛ’ ସ୍ଥାନରେ ‘କ୍ଷ’ର ଏବଂ ‘କ୍ଷ’  ସ୍ଥାନରେ ‘ଛ’ର ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି । ଯେପରି: ଅନ୍ତରୀକ୍ଷ- ଅନ୍ତରୀଛ,ଚକ୍ଷୁ-ଚଛୁ,  ନକ୍ଷତ୍ର- ନିଛତ୍ର, ବାଞ୍ଛା-ବାଂକ୍ଷା ଇତ୍ୟାଦି  । 
• କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ‘ଏ’ ସ୍ଥାନରେ ‘ୟେ’ ବ୍ୟବହୃତ ହେବାର ଦେଖାଯାଏ । ଯଥା- ୟେ, ୟେଥୁଂ, ୟେସନେକ, କଥାୟେ, ୟେହାର ଇତ୍ୟାଦି ।

    ବାସ୍ତବରେ ସାରଳାଙ୍କ ଭାଷା ଯେତିକି ମୌଳିକ, ସେତିକି ସରଳ ହୋଇଥିବାରୁ ହୃଦୟସ୍ପର୍ଶୀ ହୋଇପାରିଛି ।